Yeni rejimin getirdiği yasaklarla kapatılan ve kamusal alandan çekilmek zorunda kalan gelenekli yapılar sonrasında tabiat boşluk kabul etmemiştir ve hacimleri görece büyük bir takım sivil cemaatler veya en azından küçük çapta bir sempati/azan ağı teşkil edecek bireysel sivil inisiyatifler ortaya çıkmaya başlamıştır. Bunların bir kısmı geleneksel dinî liderliklerin devamı sayılabilecek medrese ve tarikat yapılanmalarıdır. Diğer kısmı ise yeni/modern yöntem ve tarzlarda hareket eden dinî cemaatlerdir. Bu arada yine geleneksel alanın dışında “entelektüel” düzeyde dinî liderlik talepleri olan şahsiyetler de halkla buluşacaklardır. İmam-hatip okullarının, ilahiyat fakültelerinin açılması, Diyanet’in güçlendirilmesi gibi devlet destekli adımlar sivil dinî liderlik girişimlerinin önünü kesememiştir. Zaten bu mümkün de gözükmemektedir.

Peygamber vekaleti olması hasebiyle Müslümanların en üst düzey otoritesi kabul edilen hilafet on üç asırlık bir tarihin ardından Türkiye’de lağvedildi. Osmanlı sultanları en son bu unvanı taşımaktaydı ve sultanların altındaki bir dizi dinî merci Müslüman halka riyaset etmekteydi. Osmanlı devletinin yıkılması ve 1923’te Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması neticesinde üst ve altlarıyla dinî otoriteler hükmî şahsiyetleriyle devre dışı kaldılar. Tabii ki yerlerine yenileri geldi. Öncelikle yeni rejim, laik kimliğine rağmen resmî alanda Diyanet teşkilatı ve ilahiyat fakülteleri olarak kendi kurumlarını ikame etti. Diğer taraftan, eski düzende tam ya da kısmi resmî statüsü bulunan medrese ve tarikatlar yeni düzende genellikle gayr-i kanuni zeminlerde varlıklarını devam ettirdiler. Ayrıca yeni sosyo-politik şartların gerektirdiği ölçülerde teşkilatlanan yeni dinî cemaatler zuhur etti. Kamuoyunda şöhret sahibi bir takım âlim ve kanaat önderlerinin liderlikleri bu yapıların teşkilinin failleriydi. Mümeyyiz vasıflarından dolayı önderlik konumuna yükseltilen diğer bazı meşhur şahsiyetler ise niyet ve gayretleri olmasına rağmen istedikleri cemaatleşmeyi başaramadılar. Liderlikleri entelektüel sahada kaldı. Köklüleri içeride veya dışarıda olsun fark etmez, bunların bir kısmı siyasi hedeflerle hareket eden yapılardı. Bunlara ilaveten, kendi kadim coğrafyalarında genellikle taşra sosyolojisinde asırlardır mevcut gayrisünnî mezhepler yakın zamanda merkeze doğru ilerlediler ve geleneksel kabuklarını kırıp özgün tarzlarda dinî kimlik ve önderlik beyanında bulundular.

İlk defa Ekim 2022’de Bursa’da Kuran Araştırmaları Vakfı (KURAV)’nın düzenlemiş olduğu bir çalıştayda tebliğ olarak sunulan, daha sonra da küçük değişikliklerle elinizdeki son halini alan bu çalışmamız, bahis mevzuu ettiğimiz Türkiye’deki farklı dinî liderlikleri öncelikle tespit edip özelliklerine göre bir tasnife tabi tutmaktadır. Bunların geçmişte ve günümüzdeki durumları ve her birinin hususiyetleri özetle de olsa çalışmamızda yer almaktadır. Doğal bir şekilde bu liderlikler çoğu defa birbirinin alternatifi ve rakipleri oldukları için, aralarındaki uyumluluk, zıtlık, çatışma hâl ve potansiyellerini de bilmek ve analiz etmek gerekmektedir. Çalışmamızda Türkiye’deki dinî liderliklere çoğu kez vak’alar örnekliğinde bu veçheden de bakılmıştır.

Ortaya çıkan bu mütevazi eserin sahasında bir boşluğu dolduracağını ümit ediyor, konuyla alakalı araştırmacılara ve sahanın meraklılarına faydalı olmasını Cenâb-ı Allah’tan diliyorum.

Mehmet Ali Büyükkara
Maltepe, 3 Eylül 2024

ÖN SÖZ……………………………………………….7
GİRİŞ……………………………………………….11

1. DİNÎ OTORİTENİN RESMÎ YÜZÜ…………………..15
1.1. Diyanet İşleri Başkanlığı………………………….18
1.2. İlahiyat Fakülteleri………………………………….32

2. GELENEKSEL DİNÎ LİDERLİKLER……………………45
2.1. Medreselerin Otoritesi…………………………….49
2.2. Tarikatların Otoritesi………………………………63

3. YENİ TİP SİVİL DİNÎ LİDERLİK TALEPLERİ……..75
3.1. Geleneksel Liderlik Odaklarının Modern Cemaatlere
Dönüşmesi ve Otorite Talepleri………………………..79
3.2. Entelektüel-Fikrî Dinî Liderlik Talepleri………….95

4. SİYASAL ISLAHATÇI LİDERLİK TALEPLERİ……….107
4.1. Millî Görüş ve İslami Hareketin Liderliği Talebi..111
4.2. Hizbü’t-Tahrir ve Hilafet Talebi…………………..119
4.3. Selefî Grupların Dinî ve Siyasi Liderlik Temayülleri..122

5. TÜRKİYE’NİN GAYRİSÜNNÎ DİNÎ LİDERLİKLERİ…131
5.1. Caferiler……………………………………………135
5.2. Alevi-Bektaşîler…………………………………..140
5.3. Nusayriler…………………………………………146

SONUÇ……………………………………………….153
KAYNAKÇA…………………………………………163
İNDEKS……………………………………………….179